ابرنواختر چیست؟
ابرنواختر (Supernova) انفجار عظیمی است که در پایان عمر برخی ستارگان رخ می‌دهد. در این انفجار، ستاره بخش بزرگی از مواد خود را به فضا پرتاب می‌کند و برای چند روز تا چند هفته ممکن است از کل کهکشان میزبان خود درخشان‌تر شود. طبق تخمین رایج، در کهکشان خودمان به‌طور متوسط حدود یک یا دو ابرنواختر در هر قرن رخ می‌دهد و بخشی از آن‌ها پشت غبار کهکشان پنهان می‌ماند.
دو راه اصلی برای رخ‌دادنش هست: فروپاشی هسته‌ی یک ستاره‌ی بسیار پرجرم (که معمولاً ستاره‌ی نوترونی یا سیاه‌چاله برجا می‌گذارد)، و انفجار گرمایی یک ستاره‌ی کوتوله‌ی سفید در یک منظومه‌ی دوتایی.
یک اصلاح
در نوشته‌ی قدیمی‌ام آمده بود «نوترون سنگین‌ترین ذره در فضا است». این درست نیست. جرم نوترون تقریباً برابر پروتون است و ذره‌های بسیار سنگین‌تری وجود دارند. آنچه فوق‌العاده سنگین است چگالی ماده‌ی ستاره‌ی نوترونی است: به‌قدری فشرده که حجمی به اندازه‌ی یک قاشق چای‌خوری از آن، جرمی در حدود میلیاردها تن دارد.
چرا مهم است؟
اهمیت اصلی ابرنواخترها در این است که عناصر را می‌سازند و در جهان پخش می‌کنند. هیدروژن و هلیوم ابتدا در جهان بودند؛ عناصر سنگین‌تر، مانند کربن و اکسیژن و آهن، درون ستارگان ساخته شده و با انفجار آن‌ها پراکنده می‌شوند و بعدها ستاره‌ها، سیاره‌ها و هر چیز دیگر را از آن‌ها می‌سازند. (برای سنگین‌ترین عناصر، مانند طلا و پلاتین، علاوه بر ابرنواخترها، برخورد ستاره‌های نوترونی هم نقش مهمی دارد.)
تصویر هابل
تلسکوپ هابل از ابرنواختر ۲۰۱۸gv در کهکشان NGC 2525، که حدود ۷۰ میلیون سال نوری از ما فاصله دارد، یک سال تصویربرداری کرد (فوریه ۲۰۱۸ تا فوریه ۲۰۱۹). این تصاویر در یک ویدیوی زمان‌گذر فشرده شده و نمودار منحنی نور، محوشدن تدریجی انفجار را نشان می‌دهد. در اوج، درخشندگی آن حدود پنج میلیارد خورشید بود.
منابع: ناسا، Space.com، بیگ‌بنگ.
اندیشه‌ای که این صحنه به من داد
در همان نوشته، این بخش از خطبه‌ی ۱۶۰ نهج‌البلاغه را آورده بودم که درباره‌ی حیرت در برابر عظمت آفرینش است:
«فَمَنْ فَرَّغَ قَلْبَهُ وَ أَعْمَلَ فِکْرَهُ لِیَعْلَمَ کَیْفَ أَقَمْتَ عَرْشَکَ… رَجَعَ طَرْفُهُ حَسِیراً وَ عَقْلُهُ مَبْهُوراً وَ سَمْعُهُ وَالِهاً وَ فِکْرُهُ حَائِراً.»